Sổ tay tài chính

Vay vốn

Hai bảng cân đối kế toán: một để nộp thuế, một để vay ngân hàng. Vì sao cách làm này không còn an toàn?

Tác giả: Trần Anh Khoa

Cuối năm, anh Hùng (tên nhân vật minh họa), chủ một xưởng sản xuất nhỏ, nhận được hai tập báo cáo từ kế toán.

Tóm tắt nhanh: Làm hai bộ số liệu, một bản nộp thuế và một bản nộp ngân hàng, là cách không còn an toàn với doanh nghiệp. Bài nêu rủi ro ở đâu, ranh giới pháp lý ra sao và doanh nghiệp nên làm gì để vay vốn minh bạch.

Tập thứ nhất chuẩn bị gửi cơ quan thuế. Báo cáo cho thấy công ty đang lỗ.

Tập thứ hai dùng để làm hồ sơ vay ngân hàng. Lần này, công ty lại có lãi, doanh thu cũng cao hơn đáng kể.

Anh Hùng thắc mắc: "Sao cùng một công ty mà có hai kết quả khác nhau vậy em?"

Kế toán trả lời: "Nhiều doanh nghiệp vẫn làm vậy mà anh!"

Có thể trước đây, câu trả lời ấy khiến nhiều người cảm thấy bình thường. Nhưng cách làm này đang được đặt dưới sự chú ý lớn hơn.

Ngày 31/10/2026, khi trả lời Quốc hội, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước đã nhấn mạnh:

"Không thể có câu chuyện có hai bảng cân đối, một bảng dùng để thanh toán thuế và một bảng dùng đi vay ngân hàng được."

Chuyện này liên quan đến sổ sách kế toán, và cả minh bạch trong kinh doanh, nghĩa vụ thuế, niềm tin giữa doanh nghiệp với ngân hàng.

Bài này giải thích vì sao một số doanh nghiệp có hai bộ số liệu, đâu là khác biệt hợp pháp giữa sổ quản trị và báo cáo tài chính, và doanh nghiệp từng làm như vậy cần nhìn nhận, xử lý thế nào.

1. Vì sao chuyện hai bảng cân đối được nhắc đến?

Cơ quan thuế và ngân hàng cùng nhìn một bản báo cáo tài chính: cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ kế toán, cùng một bộ số liệu

Trong quá trình thảo luận dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn đã đề cập đến một vấn đề đáng chú ý.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp. Dư nợ cho nhóm này hiện ở mức hơn 4 triệu tỷ đồng.

Đây là nhóm doanh nghiệp có vai trò rất lớn đối với nền kinh tế. Tuy nhiên, một trong những lý do khiến họ gặp khó khăn khi tiếp cận vốn ngân hàng là thông tin tài chính chưa thực sự minh bạch.

Hãy thử đặt mình vào vị trí ngân hàng.

Khi một doanh nghiệp đề nghị vay vốn, ngân hàng cần biết doanh nghiệp đang kinh doanh ra sao, doanh thu có ổn định không, lợi nhuận thế nào và liệu có đủ khả năng trả nợ hay không.

Nhưng nếu báo cáo gửi ngân hàng khác với báo cáo đã kê khai với cơ quan thuế, ngân hàng sẽ dựa vào đâu để đánh giá?

Đó cũng là lý do Thống đốc yêu cầu doanh nghiệp cần minh bạch hơn trong hoạt động tài chính. Khi có đầy đủ thông tin đáng tin cậy, ngân hàng mới có cơ sở đánh giá đúng sức khỏe doanh nghiệp và xem xét cấp tín dụng.

Trang Thông tin Chính phủ cũng đăng lại thông điệp này: doanh nghiệp không nên sử dụng hai hệ thống bảng cân đối kế toán khác nhau, một để kê khai thuế và một để cung cấp cho ngân hàng.

Hiểu một cách đơn giản: cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ kế toán thì thông tin tài chính phải phản ánh cùng một sự thật. Cơ quan thuế và ngân hàng không nên nhận được hai bức tranh trái ngược nhau về tình hình kinh doanh.

2. Vì sao doanh nghiệp lại muốn có hai bộ số liệu?

Chủ doanh nghiệp bị kéo về hai phía: khai thuế muốn lợi nhuận thấp, vay vốn muốn lợi nhuận cao, nhưng sự thật chỉ có một

Đây là nhận định về thực tế thị trường, không phải quy định pháp luật.

Muốn hiểu vì sao tình trạng này xuất hiện, hãy nhìn từ hai phía.

Khi làm việc với cơ quan thuế: một số doanh nghiệp có xu hướng muốn báo cáo tài chính trông thấp hơn thực tế. Doanh thu được ghi nhận ít hơn, chi phí được ghi nhận nhiều hơn. Kết quả là lợi nhuận giảm xuống, số thuế phải nộp cũng nhỏ đi. Thậm chí, báo cáo có thể thể hiện doanh nghiệp đang thua lỗ.

Khi làm hồ sơ vay ngân hàng: mong muốn lại hoàn toàn ngược lại. Doanh nghiệp muốn chứng minh mình đang kinh doanh tốt, có lợi nhuận, không có lỗ lũy kế và doanh thu đủ lớn so với khoản vay đang đề nghị.

Theo kinh nghiệm thực tế, những hồ sơ thể hiện doanh nghiệp lỗ liên tục hoặc có lỗ lũy kế lớn thường gặp nhiều khó khăn khi xét duyệt khoản vay.

Vậy là cùng một doanh nghiệp nhưng có hai mong muốn khác nhau:

Khi hai mong muốn này kéo về hai hướng trái ngược, một số doanh nghiệp chọn cách lập hai bộ số liệu riêng biệt, tùy theo người nhận.

Nhưng có một điều cần nhớ: doanh nghiệp có thể có nhiều cách quản lý số liệu, nhưng sự thật về hoạt động kinh doanh chỉ có một.

Nếu các báo cáo cùng phản ánh một kỳ kế toán mà chênh lệch quá lớn, doanh nghiệp cần có lời giải thích rõ ràng và căn cứ hợp lệ.

3. Một ví dụ bằng số: chênh lệch có thể lớn đến mức nào?

Ví dụ minh họa: bản nộp thuế lỗ 0,6 tỷ đồng, bản nộp ngân hàng lãi 1,5 tỷ đồng, doanh thu lệch 3,0 tỷ đồng

Ai nên đọc

Chủ doanh nghiệp và kế toán đang nghe nói hoặc cân nhắc làm hai bộ số liệu: một để nộp thuế, một để vay ngân hàng.

Việc cần làm ngay

  1. Xem ranh giới pháp lý ở mục 4.
  2. Xem cách phát hiện và hậu quả ở mục 5.
  3. Làm theo hướng minh bạch ở mục 6.

(Số liệu minh họa.)

Giả sử Công ty A có hai bộ báo cáo tài chính trong cùng một năm:

Bản nộp thuếBản nộp ngân hàng
Doanh thu8,0 tỷ11,0 tỷ
Chi phí8,6 tỷ9,5 tỷ
Kết quảLỗ 0,6 tỷLãi 1,5 tỷ

Nhìn vào bảng trên, ta dễ nhận ra:

Nếu báo cáo gửi ngân hàng mới là số liệu thật, doanh nghiệp có thể đã kê khai thiếu doanh thu và nghĩa vụ thuế.

Ngược lại, nếu báo cáo gửi cơ quan thuế mới phản ánh đúng thực tế, doanh nghiệp đã cung cấp thông tin không trung thực cho ngân hàng khi làm hồ sơ vay vốn.

Để dễ hình dung thêm về rủi ro tài chính, giả sử thuế suất 20% (để dễ tính). Nếu lợi nhuận thực tế là 1,5 tỷ đồng thì thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp là: 1,5 tỷ × 20% = 0,3 tỷ đồng.

Nếu bị xác định là trốn thuế, ngoài việc phải nộp lại số thuế còn thiếu, doanh nghiệp có thể bị phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP. Tương ứng:

Con số trên chưa tính tiền chậm nộp và các hệ quả khác.

Như vậy, khoản thuế tưởng như tiết kiệm được có thể dẫn đến chi phí phải trả lớn hơn rất nhiều: tổng số tiền thuế và tiền phạt có thể gấp 2 đến 4 lần số thuế ban đầu.

Ngoài số tiền phải nộp thêm, doanh nghiệp còn có thể mất thời gian, công sức và uy tín khi phải giải quyết những sai lệch này.

4. Có nhiều loại sổ sách là vi phạm? Hiểu đúng ranh giới pháp lý

Ranh giới: sổ quản trị nội bộ là hợp pháp, hai bộ báo cáo cho cùng một kỳ, ghi sai che doanh thu, hợp đồng hai giá là vi phạm

Đây là điểm rất nhiều chủ doanh nghiệp dễ nhầm lẫn.

Không phải cứ sử dụng nhiều bảng tính, nhiều phần mềm hay có nhiều loại báo cáo là vi phạm. Điều quan trọng nằm ở mục đích sử dụng và tính trung thực của thông tin.

Trường hợp hợp pháp

  1. Sổ kế toán quản trị phục vụ điều hành nội bộ. Doanh nghiệp có thể lập các báo cáo riêng để theo dõi lãi lỗ của từng đơn hàng, so sánh hiệu quả giữa các cửa hàng, quản lý dòng tiền, theo dõi và phân chia lợi nhuận cho cổ đông. Đây là công cụ giúp chủ doanh nghiệp hiểu rõ hoạt động của mình và ra quyết định quản lý.
  2. Có những khoản chi thực tế nhưng không được tính vào chi phí hợp lý khi tính thuế. Ví dụ: chi vượt định mức hoặc khấu hao chưa đúng quy định. Doanh nghiệp vẫn có thể theo dõi riêng những khoản này trong báo cáo quản trị. Điều đó tạo ra chênh lệch hợp lệ giữa số liệu kế toán và số liệu tính thuế, miễn là được ghi nhận và giải trình rõ ràng theo quy định.

Điều kiện quan trọng: sổ quản trị không được dùng để làm giảm nghĩa vụ thuế hoặc cung cấp thông tin sai lệch cho các bên bên ngoài.

Trường hợp vi phạm

Vấn đề trở nên nghiêm trọng khi doanh nghiệp cố tình:

Ranh giới không nằm ở việc doanh nghiệp dùng một hay nhiều phần mềm kế toán, cũng không nằm ở số lượng bảng tính. Điều cần quan tâm là số liệu có trung thực hay không, nghĩa vụ thuế có được kê khai đúng hay không và doanh nghiệp có cung cấp thông tin nhất quán cho các bên liên quan hay không.

Minh bạch không có nghĩa là doanh nghiệp không được quản lý số liệu theo nhiều góc độ. Minh bạch là mỗi con số đều có cơ sở và có thể giải thích rõ ràng.

5. Cơ quan chức năng có thể phát hiện bằng cách nào? Hậu quả ra sao?

Hóa đơn điện tử, sổ kế toán và dòng tiền ngân hàng được đối chiếu với nhau; số liệu lệch có thể dẫn đến 4 hậu quả

Trước đây, nhiều người nghĩ chỉ khi cơ quan chức năng thanh tra, kiểm tra trực tiếp thì sai lệch trong sổ sách mới bị phát hiện. Nhưng hiện nay, việc quản lý thuế ngày càng dựa nhiều hơn vào phân tích dữ liệu.

Cơ quan thuế có thể đối chiếu nhiều nguồn thông tin như: hóa đơn điện tử; dữ liệu kế toán; dòng tiền qua ngân hàng; thông tin trao đổi với ngân hàng, sàn thương mại điện tử, trung gian thanh toán, đơn vị cung cấp phần mềm kế toán và hóa đơn điện tử. Từ đó, những điểm bất thường trong hoạt động kinh doanh có thể được nhận diện.

Một số dấu hiệu rủi ro thường được chú ý:

Không phải cứ xuất hiện một dấu hiệu trên là doanh nghiệp chắc chắn vi phạm. Tuy nhiên, đây là những vấn đề cần được giải trình bằng hồ sơ và chứng từ phù hợp.

Nếu bị xác định có hành vi vi phạm, doanh nghiệp có thể đối mặt với:

  1. Phạt hành chính về sổ kế toán. Theo khoản 4 Điều 9 Nghị định 41/2018/NĐ-CP, hành vi để ngoài sổ kế toán tài sản, nợ phải trả có thể bị phạt: cá nhân từ 20 đến 30 triệu đồng; tổ chức mức phạt gấp đôi.
  2. Truy thu và xử phạt về thuế. Theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, hành vi trốn thuế có thể bị truy thu số thuế còn thiếu và phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn.
  3. Có thể bị xử lý hình sự. Điều 221 Bộ luật Hình sự quy định về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng. Trong đó, hành vi lập từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên nhằm che giấu tài sản là một trong những hành vi được liệt kê. Các mức xử lý được nêu gồm: thiệt hại từ 100 triệu đồng: phạt tù từ 1 đến 5 năm hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm; có tình tiết nặng hoặc thiệt hại từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng: phạt tù từ 3 đến 12 năm; thiệt hại từ 1 tỷ đồng: phạt tù từ 10 đến 20 năm. Có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm.
  4. Ảnh hưởng đến quan hệ tín dụng với ngân hàng. Việc cung cấp thông tin không trung thực trong hồ sơ vay vốn còn có thể dẫn đến: hồ sơ vay bị từ chối; khoản vay có thể bị thu hồi trước hạn theo hợp đồng tín dụng; uy tín doanh nghiệp bị ảnh hưởng khi làm việc với hệ thống ngân hàng.

Thiệt hại không dừng ở khoản tiền phạt: doanh nghiệp còn có thể mất cơ hội tiếp cận nguồn vốn phục vụ hoạt động kinh doanh.

6. Doanh nghiệp nên làm gì để vừa minh bạch, vừa thuận lợi khi vay vốn?

Cầu thang 5 việc doanh nghiệp nên làm để minh bạch tài chính

Minh bạch tài chính không phải là việc chỉ làm khi ngân hàng yêu cầu vay vốn. Đây nên là một phần trong cách doanh nghiệp quản lý và vận hành hằng ngày. Có thể bắt đầu từ những việc sau:

1. Một sự thật, một bộ số liệu thống nhất. Báo cáo tài chính gửi cơ quan thuế, ngân hàng và đối tác cần thống nhất về doanh thu, chi phí và lợi nhuận của cùng một kỳ kế toán. Nếu có chênh lệch do cách phân loại hoặc mục đích báo cáo khác nhau, doanh nghiệp cần có căn cứ và giải trình rõ ràng.

2. Kinh doanh thua lỗ chưa chắc là hết cơ hội vay vốn. Đây là điều nhiều chủ doanh nghiệp thường lo lắng. Khi xem xét cấp tín dụng, ngân hàng còn quan tâm đến nhiều yếu tố khác như: dòng tiền hoạt động; hợp đồng đầu ra; đơn hàng hiện có; phương án trả nợ; tài sản bảo đảm. Thống đốc cũng đề cập đến hướng cho vay theo dòng tiền, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh được khả năng trả nợ. Vì vậy, thay vì tìm cách làm cho báo cáo đẹp hơn thực tế, doanh nghiệp nên giải thích rõ nguyên nhân thua lỗ, tình hình hoạt động hiện tại và khả năng tạo ra dòng tiền trong thời gian tới. Một hồ sơ phản ánh đúng tình hình, có chứng từ và phương án rõ ràng vẫn có cơ sở để ngân hàng xem xét hơn một bộ báo cáo đẹp nhưng thiếu nhất quán.

3. Phân biệt rõ sổ quản trị và báo cáo tài chính. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể dùng báo cáo quản trị riêng để theo dõi hoạt động nội bộ. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ mục đích của từng loại báo cáo và ghi chú đầy đủ những khoản chênh lệch với số liệu tính thuế. Việc này vừa giúp chủ doanh nghiệp quản lý tốt hơn, vừa tránh nhầm lẫn khi cung cấp thông tin cho bên ngoài.

4. Dùng hóa đơn, chứng từ đầy đủ. Mỗi khoản doanh thu, chi phí và giao dịch cần có hồ sơ phù hợp. Nên hạn chế thanh toán bằng tiền mặt để dòng tiền qua ngân hàng có thể đối chiếu với sổ sách kế toán. Khi chứng từ lưu trữ đầy đủ, việc giải trình với cơ quan thuế hoặc ngân hàng cũng thuận lợi hơn.

5. Nếu đã có số liệu chênh lệch, hãy chủ động rà soát. Không ít doanh nghiệp có thể đã tồn tại sai sót trong cách ghi nhận và quản lý số liệu từ những năm trước. Doanh nghiệp không nên tiếp tục duy trì tình trạng này. Nên trao đổi với kế toán trưởng, chuyên gia thuế hoặc luật sư để rà soát, xác định nguyên nhân và xem xét việc khai bổ sung, điều chỉnh nếu cần thiết. Theo cơ quan thuế, việc tự nguyện khắc phục có thể được xem là tình tiết giảm nhẹ khi xác định mức xử lý.

Minh bạch không có nghĩa là doanh nghiệp phải hoàn hảo ngay từ đầu. Việc cần làm là nhận diện vấn đề, có hướng khắc phục và xây dựng cách quản lý tốt hơn trong tương lai.

Lời kết

Quay lại câu chuyện của anh Hùng ở đầu bài.

Nếu hai bộ báo cáo tài chính của doanh nghiệp đang thể hiện hai kết quả khác nhau, có lẽ điều cần làm không phải là tìm cách giải thích sao cho hợp lý với từng bên, mà là nhìn lại xem đâu mới là bức tranh phản ánh đúng hoạt động kinh doanh.

Một bộ số liệu trung thực không chỉ giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ thuế. Nó còn giúp chủ doanh nghiệp hiểu rõ tình hình tài chính, quản lý dòng tiền tốt hơn và tạo dựng niềm tin với ngân hàng, đối tác.

Khi cần vay vốn, doanh nghiệp có thể không có một báo cáo tài chính thật đẹp. Nhưng nếu số liệu rõ ràng, chứng từ đầy đủ và khả năng trả nợ được chứng minh, ngân hàng vẫn có cơ sở để đánh giá.

Bởi suy cho cùng, minh bạch không làm doanh nghiệp mất đi cơ hội. Ngược lại, minh bạch giúp doanh nghiệp xây dựng niềm tin và tạo nền tảng vững chắc hơn cho hoạt động kinh doanh lâu dài.

Bài mang tính tham khảo chung, không phải tư vấn pháp lý hay tư vấn vay vốn; trường hợp cụ thể nên hỏi chuyên gia thuế, luật sư hoặc ngân hàng. Số liệu ví dụ là minh họa. Thông tin tính đến 02/11/2026.